Koffieconsumptie en cardiovasculaire gezondheid: een (geruststellend) overzicht

Voor veel patiënten (en zorgverleners) is het drinken van koffie een dagelijkse routine. In Nederland ligt de gemiddelde inname rond de 3,6 koppen per dag. Zwarte koffie is het meest populair, gevolgd door de cappuccino. In de meeste gevallen wordt de koffie bereid via filterkoffie, capsules of pads.¹

In de spreekkamer komt regelmatig de vraag naar voren of dit dagelijkse kopje koffie schadelijk is voor het hart. Een recent review in het European Heart Journal vat het antwoord op deze vraag op basis van de beschikbare literatuur helder samen.² Hieronder volgt een overzicht van de voornaamste, overwegend geruststellende, bevindingen.

Onderzoek naar koffie blijft methodologisch uitdagend door variatie in consumptiepatronen en interindividuele verschillen (genetisch en gedragsmatig). Desondanks is de kennis de afgelopen decennia aanzienlijk toegenomen. Koffie heeft multipele, deels individu-afhankelijke effecten.

Hypertensie

Een meta-analyse onder circa 200.000 koffiedrinkers laat zien dat 1 tot 2 koppen per dag niet geassocieerd is met een verhoogd risico op hypertensie.³ Hoge acute inname (bijvoorbeeld een triple espresso) kan de systolische bloeddruk tijdelijk verhogen (±12 mmHg), maar dit effect verdwijnt bij chronische gebruikers.⁴ Opvallend is dat ook cafeïnevrije koffie bij niet-gebruikers een vergelijkbare acute stijging kan induceren, hetgeen suggereert dat niet uitsluitend cafeïne verantwoordelijk is voor dit effect

Hyperlipidemie

De bereidingswijze is bepalend voor het effect op het lipidenprofiel. Ongefilterde koffie bevat cafestol en kahweol. Dit zijn beiden diterpenen; in vet oplosbare organische verbindingen die het LDL-cholesterol kunnen verhogen.⁵ Bij filtratie worden deze stoffen grotendeels verwijderd. Bij hoge inname van ongefilterde koffie kan het LDL-cholesterol stijgen met circa 0,39 mmol/L.⁶ Dit vertaalt zich echter niet in een aantoonbaar verhoogde mortaliteit.⁷

Diabetes mellitus

Regelmatige koffieconsumptie hangt samen met een lager risico op diabetes mellitus type 2, ondanks een acuut negatief effect van cafeïne op de insulinegevoeligheid.⁸ Dit effect wordt ook gezien bij cafeïnevrije koffie, wat duidt op een rol voor andere bioactieve componenten.

Cardiale extrasystolie

Voor premature atriale extrasystolen (PAC’s) is geen duidelijke relatie met koffie aangetoond. ⁹ In de CRAVE-studie werd geen toename van PAC’s gezien, maar wel een stijging van premature ventriculaire extrasystolen (PVC’s) na inname van cafeïnehoudende koffie. Andere studies bevestigen dit niet consistent. Alleen bij zeer hoge consumptie (≥9 koppen/dag) is incidenteel een toename van PVC’s beschreven.¹⁰ Langetermijneffecten blijven onduidelijk.

Atriumfibrilleren

Atriumfibrilleren is uitgebreid onderzocht in relatie tot koffieconsumptie. Hoewel resultaten niet volledig consistent zijn, wijzen de meeste studies en meta-analyses op een neutraal tot licht beschermend effect van regelmatige koffie-inname op het risico op atriumfibrilleren.¹¹

Potentieel beschermende eigenschappen

Koffie bevat meerdere bioactieve stoffen. Cafeïne werkt onder andere diuretisch en natriuretisch via antagonisme van de adenosine A1-receptor.¹² Daarnaast bevat koffie kalium, magnesium, antioxidanten, oplosbare vezels en polyfenolen. Ook beïnvloedt koffie mogelijk het darmmicrobioom, wat indirect gezondheidsvoordelen kan geven.

Conclusie

Koffie heeft complexe, individueel variabele effecten. De huidige literatuur suggereert dat inname van 1 tot 4 koppen per dag over het algemeen veilig is voor het cardiovasculaire systeem. Aandachtspunten blijven ongefilterde koffie (vanwege de LDL-stijging) en een mogelijke toename van PVC’s bij hoge of acute inname. Tegelijkertijd zijn er aanwijzingen voor een bescheiden beschermend effect, waaronder een lager risico op diabetes mellitus type 2 en hypertensie, grotendeels onafhankelijk van cafeïne.

Kortom: bij matige consumptie past koffie in de meeste gevallen goed binnen een gezond leefpatroon.